خدا و رسولش كافر شدند و در حال فسق و بدكارى مردند ) « 1 » و باز بعد از چند آيه ميفرمايد وَ أَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ وَ ماتُوا وَ هُمْ كافِرُونَ - و امّا آنان كه دلهاشان به مرض ( شك و نفاق ) مبتلاست هم بر خبث ذاتى آنها خباثتى افزود تا به حال كفر جا ندادند ) « 2 » بنا بر اين جمله وَ ماتُوا وَ هُمْ كافِرُونَ كه در متن دنباله آيه اوّل ذكر شده مربوط به اين آيه است ، و احتمال دارد حضرت مضمون هر سه آيه را به آن صورت جمع فرموده باشد چون همه آنها در مورد منافقين است ، و نيز احتمال دارد كه اين جمله فرمايش خود حضرت باشد كه از آيه بعدى اقتباس فرموده يا اينكه در قرائت اهل بيت به اين صورت است ، ( و حبط عمله ) اشاره است بمضمون اين آيه شريفه ( و هر كس بدين اسلام كافر شود عمل خود را تباه كرده و در آخرت از زيانكاران خواهد بود ) « 3 » گويا اين آيه را گواه گرفتند بر اينكه اعمال منافقين پذيرفته نيست ، زيرا بگواهى آيه قبل آنها كافرند . سپس چون در اوّل اشاره فرمود كه هر كس نامش مؤمن باشد شايسته نجات نيست و نيز فرمود ايمان درجات و مراحلى دارد ، اكنون برخى از شرائط و حالاتى كه ايمان در آنها پذيرفته نيست بيان ميفرمايد و آن عبارتست از حال ديدار عذاب ، و ميفرمايد ، ( خداوند سبحان چنين ميگويد ) . ( و هذا كثير ) يعنى شرايط ايمان يا اين شرط مخصوص ( پذيرفته نشدن ايمان موقع ديدار عذاب ) ، و اين جمله را ذكر فرمود تا اگر شرط شدن ايمان به اهتداء و راه‌يابى ، در ذهن سائل بعيد آمده باشد بدين وسيله سهل گردد ، چون ميفرمايد اين شرط ، يا شرائط ايمان در قرآن بسيار است ، سپس باز مى -

--> ( 1 ) سورهء توبه آيه 84 . ( 2 ) سورهء توبه آيه 126 . ( 3 ) سورهء مائده آيه 5 .